صدرالدین فلاح؛ در تیرماه ۱۴۰۳، بار دیگر گزارشهایی از تعطیلی برخی کارگاههای صنایع دستی در استانهای کرمان، اصفهان، و کردستان منتشر شد؛ این بار نه به دلیل کرونا، بلکه به خاطر گرانی مواد اولیه، نبود تقاضای داخلی و سختی صادرات. در حالی که ایران با داشتن بیش از ۲۹۵ رشته ثبتشده صنایع دستی، دومین کشور جهان از حیث تنوع صنایع دستی است، سهم این حوزه در تولید ناخالص داخلی همچنان کمتر از ۰.۵ درصد باقی مانده است.
بازار در رکود، صادرات در سکوت
طبق آمارهای غیررسمی، صادرات صنایع دستی ایران در سهماهه نخست سال ۱۴۰۳ حدود ۳۴ میلیون دلار برآورد شده که نسبت به دوره مشابه در سال قبل، کاهش ۱۵ درصدی را نشان میدهد. بیشترین صادرات به کشورهای عراق، امارات، آلمان و ترکیه صورت گرفته است، اما عمده این صادرات از طریق واسطهها یا تاجران غیرایرانی بوده که سود اصلی را در حلقههای بیرونی زنجیره ارزش میبرند.
بیثباتی قیمت مواد اولیه و عقبماندگی تکنولوژیک
افزایش قیمت موادی مانند مس، نقره، شیشه، چوب و رنگهای طبیعی، در کنار نبود حمایت مالی مؤثر از سوی بانکها، باعث شده بسیاری از استادکاران قدیمی عطای تولید را به لقایش ببخشند. در گفتگو با تعدادی از هنرمندان فعال در لالجین، زنجان و شیراز، آنچه بیش از همه شنیده میشود، نبود امنیت اقتصادی برای ادامه کار است. یکی از تولیدکنندگان خاتم شیراز میگوید: «ما هنوز با ابزارهای دستی دهه ۶۰ کار میکنیم، اما مشتری انتظار دارد کیفیت صادراتی قرن ۲۱ را تحویل بگیرد.»
فروش آنلاین؛ فرصت یا تهدید؟
با گسترش پلتفرمهای فروش آنلاین، فرصتی برای عرضه محصولات صنایع دستی بهوجود آمده، اما زیرساختهای ضعیف اینترنت، مشکلات بانکی در پرداختهای بینالمللی، و نداشتن برندهای شناختهشده باعث شده این فرصت بهخوبی شکوفا نشود. در بسیاری از موارد، فعالان حوزه دیجیتال مارکتینگ با خرید ارزان از هنرمندان، محصولات را با قیمتهای چندبرابری به گردشگران خارجی میفروشند، بیآنکه هنرمند سهمی از ارزش افزوده داشته باشد.
چه باید کرد؟
صنایع دستی ایران برای نجات از وضعیت فعلی، نیازمند بستهای جامع شامل:
۱. ایجاد نظام بیمه و بازنشستگی برای هنرمندان
۲. آموزش بازاریابی و طراحی محصول برای بازارهای بینالمللی
۳. راهاندازی برند ملی صنایع دستی با حمایت دولت
۴. سرمایهگذاری بر صادرات هدفمند به کشورهای علاقهمند به فرهنگ ایرانی
۵. توسعه بازارچههای محلی و آنلاین با مالکیت خود هنرمندان
تیرماه ۱۴۰۳، ماهی بود که دوباره زنگ خطر فرسودگی پیکره صنایع دستی ایران بهصدا درآمد؛ پیکرهای که اگر مرمت نشود، سرمایهای تاریخی را با خود به زیر خاک خواهد برد.
