صدرالدین فلاح؛ در حالی که نرخ تورم نقطهای در مهرماه ۱۴۰۳ به بیش از ۵۳ درصد رسیده و نرخ بیکاری در میان زنان و فارغالتحصیلان دانشگاهی رشد نگرانکنندهای دارد، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که یکی از راهکارهای کمهزینه و پربازده برای جبران بخشی از مشکلات معیشتی، توسعه و حمایت هدفمند از اقتصاد خانگی است. با این حال، مرور عملکرد دولت و نهادهای متولی در ۸ ماه گذشته نشان میدهد هنوز سیاست مشخص، زیرساخت دیجیتال باثبات، یا حمایت نهادمند مؤثری در این زمینه شکل نگرفته است.
اقتصاد خانگی چیست و چرا مهم است؟
منظور از اقتصاد خانگی، فعالیتهای مولدی است که در مقیاس خانواده و خارج از ساختار رسمی بنگاهها انجام میگیرد؛ از تولید صنایعدستی، خوراکیهای محلی، پوشاک و گیاهان دارویی گرفته تا خدمات آموزشی، تولید محتوای دیجیتال، یا حتی مشاغل خانگی نوظهور در بستر اینترنت. این نوع فعالیتها در بسیاری از کشورها، بهویژه در دوران بحران اقتصادی یا رکود، نقش نجاتبخش ایفا کردهاند.
نگاهی به واقعیت میدان در ۱۴۰۳
گزارش میدانی ما از چند استان کشور، از جمله خراسان شمالی، چهارمحال و بختیاری، کرمانشاه و تهران حاکی از آن است که اگرچه گرایش خانوارها به تولید در خانه افزایش یافته، اما مسیر بهرهبرداری اقتصادی از این تولیدات همچنان با موانع جدی مواجه است.
چالشهای اصلی عبارتاند از:
-
نبود بیمه و امنیت شغلی برای شاغلان خانگی
-
دشواری دریافت مجوزها بهویژه برای زنان خانهدار
-
عدم دسترسی به تسهیلات ارزانقیمت و پایدار
-
قطع و وصلی پلتفرمهای فروش آنلاین یا محدودیتهای اینترنت
-
ضعف در بستهبندی، بازاریابی و استانداردسازی محصولات
زنان؛ ستون پنهان اما بیصدا
بیش از ۷۰ درصد فعالان اقتصاد خانگی در ایران را زنان تشکیل میدهند. بسیاری از آنان در سکوت، بخشی از هزینههای خانوار را تأمین میکنند، بدون آنکه در آمار رسمی اشتغال ثبت شوند. با این حال، دسترسی به آموزشهای مالی، حقوقی و حتی دیجیتال برای این گروه، همچنان محدود است. یکی از فعالان زن در حوزه تولید سبزی خشک در حاشیه شهر تبریز میگوید: «ما یاد گرفتهایم بسازیم، ولی کسی یادمان نداده چطور بفروشیم، چطور قرارداد ببندیم، چطور اعتمادسازی کنیم.»
دولت چه میتواند بکند؟
در هشتماهه نخست سال جاری، وعدههایی از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی درباره راهاندازی «سامانه ملی مشاغل خانگی» و تخصیص وامهای خرد مطرح شد، اما به گفته بسیاری از متقاضیان، این طرحها یا در مرحله ثبتنام متوقف ماندهاند یا با تأخیرهای چندماهه و سهمیهبندیهای استانی بیاثر شدهاند. کارشناسان معتقدند بدون یک سیاست ملی و فرابخشی، اقتصاد خانگی همچنان در حاشیه خواهد ماند.
پیشنهادهای راهبردی برای فعالسازی اقتصاد خانگی در ایران:
-
تسهیل فرایند دریافت مجوز با مدل اعلامی (notification-based)
-
ارائه وامهای خرد بدون ضامن با تضمین محصول یا بازار
-
برگزاری آموزشهای مجازی رایگان در حوزه کسبوکار و دیجیتالمارکتینگ
-
اتصال تولیدکنندگان خانگی به بازارهای داخلی و صادراتی از طریق پلتفرمهای بومی
-
ایجاد صندوق بیمه خاص برای شاغلان خانگی
اقتصاد خانگی، در دل بحرانهای بزرگ اقتصادی، همانند چشمهای در کویر است؛ اگر مسیر جاریشدن آن هموار نشود، در خاک بیبرنامگی و بیتوجهی فرو خواهد رفت. در حالی که بسیاری از خانوادهها برای تأمین نان شب به خلاقیت و مهارت خود پناه بردهاند، چشم بستن دولت بر این ظرفیت، نهتنها فرصتسوزی است، بلکه بیعدالتی است در حق میلیونها ایرانی که پشت دروازه رسمی اقتصاد ایستادهاند.
