ایران از نظر تنوع سنگ‌های ساختمانی در شمار کشورهای برجسته جهان قرار دارد و بخش مهمی از این تنوع در استان‌های شرقی متمرکز شده است. بر اساس آمارهای وزارت صنعت، معدن و تجارت، هزاران معدن فعال در کشور وجود دارد و خراسان رضوی و خراسان جنوبی در میان استان‌های دارای ذخایر مهم سنگ‌های تزئینی، گرانیت و مرمر قرار دارند. وجود معادن شناخته‌شده در مناطق تربت‌حیدریه، خواف، قائنات، فردوس، سرایان و نهبندان نشان می‌دهد که شرق ایران تنها یک پهنه معدنی نیست، بلکه یک «اقلیم سنگ» با قابلیت برند شدن در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی است.
اهمیت این معادن صرفاً در استخراج سنگ خلاصه نمی‌شود. تجربه کشورهای موفق معدنی نشان داده است که ارزش اصلی در فرآوری، طراحی، برش، سورتینگ، بسته‌بندی و صادرات محصولات نهایی ایجاد می‌شود. در بسیاری از معادن شرق کشور هنوز بخش قابل‌توجهی از سنگ به‌صورت خام یا با حداقل فرآوری عرضه می‌شود؛ موضوعی که باعث می‌شود بخش بزرگی از ارزش افزوده در خارج از منطقه شکل بگیرد.
در شرایطی که اقتصاد ایران نیازمند منابع پایدار ارزآوری غیرنفتی است، سنگ‌های تزئینی می‌توانند به یکی از مزیت‌های رقابتی کشور تبدیل شوند. بازار کشورهای همسایه، آسیای مرکزی، حوزه خلیج فارس و حتی پروژه‌های عمرانی در عراق و افغانستان، تقاضای مستمری برای سنگ ساختمانی دارند. موقعیت جغرافیایی شرق ایران نیز یک مزیت راهبردی است؛ نزدیکی به مرزهای شرقی و دسترسی به کریدورهای حمل‌ونقل می‌تواند هزینه صادرات را نسبت به بسیاری از رقبا کاهش دهد.
با این حال، پراکندگی تصمیم‌گیری و نبود نقشه راه واحد، مانع اصلی جهش این بخش است. شرق کشور به برنامه‌ای نیاز دارد که فراتر از صدور مجوز معدن باشد. این برنامه باید حداقل پنج محور اساسی را پوشش دهد.
نخست، تکمیل زنجیره ارزش. ایجاد شهرک‌های تخصصی سنگ در خراسان جنوبی و خراسان رضوی، تجهیز واحدهای فرآوری به فناوری روز و حمایت از تولید اسلب و محصولات باکیفیت صادراتی باید در اولویت قرار گیرد.
دوم، توسعه زیرساخت. بسیاری از معادن در مناطق کم‌برخوردار قرار دارند و هزینه حمل‌ونقل، برق پایدار، آب صنعتی و دسترسی ریلی، مزیت اقتصادی آن‌ها را کاهش می‌دهد. اتصال کانون‌های معدنی به شبکه ریلی و کریدور شرق کشور می‌تواند هزینه تمام‌شده را به‌طور محسوسی کاهش دهد.
سوم، اکتشافات عمیق و داده‌محور. هنوز بخش‌هایی از پهنه شرقی کشور به‌صورت کامل اکتشاف نشده‌اند. استفاده از فناوری‌های ژئوفیزیک هوایی، سنجش از دور و پایگاه داده یکپارچه معدنی، شرط برنامه‌ریزی دقیق برای سرمایه‌گذاری بلندمدت است.
چهارم، برندینگ بین‌المللی. همان‌گونه که برخی کشورها سنگ خود را با نام جغرافیایی به بازار جهانی معرفی کرده‌اند، «سنگ شرق ایران» نیز می‌تواند به یک برند صادراتی تبدیل شود. این امر نیازمند استانداردسازی کیفیت، حضور مستمر در نمایشگاه‌های جهانی و ایجاد نشان تجاری مشترک برای تولیدکنندگان منطقه است.
و پنجم، پیوند معدن با توسعه محلی. معادن زمانی به موتور توسعه تبدیل می‌شوند که منافع آن‌ها در اشتغال، آموزش فنی، خدمات شهری و رفاه جوامع پیرامونی منعکس شود. شرق کشور با چالش‌هایی مانند مهاجرت، کمبود فرصت‌های شغلی و پراکندگی جمعیت روبه‌روست و صنایع سنگ می‌توانند بخشی از این فشار را کاهش دهند.
واقعیت این است که شرق ایران امروز در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند میان دو مسیر انتخاب کند: ادامه استخراج پراکنده و خام‌فروشی، یا حرکت به سمت یک قطب صنعتی-صادراتی مبتنی بر سنگ‌های تزئینی و ساختمانی. تفاوت این دو مسیر، تفاوت میان فروش «سنگ» و خلق «صنعت» است.
اگر دولت، بخش خصوصی و نهادهای توسعه‌ای بر سر یک نقشه راه مشترک به توافق برسند، شرق کشور قادر است طی یک دهه آینده به یکی از مهم‌ترین قطب‌های سنگ ساختمانی منطقه تبدیل شود؛ قطبی که نه‌تنها ارزآوری و اشتغال ایجاد می‌کند، بلکه می‌تواند چهره اقتصادی استان‌های شرقی را از حاشیه‌نشینی توسعه به مرکز ثقل یک صنعت راهبردی تغییر دهد.
